فشار خون و چرخهٔ قلبی
دو عدد فشارسنج را از دل چرخهٔ انقباض و استراحت بیرون میکشیم و میبینیم مقاومت رگها چگونه آنها را بالا میبرد.
در پایان این درس میتوانید
- دو مرحلهٔ انقباض و استراحت را در یک چرخهٔ قلبی توضیح دهی.
- فشار بیشینه، فشار کمینه و فشار نبض را از هم جدا کنی.
- فشار متوسط را با رابطهٔ تقریبی از دو عدد فشارسنج به دست بیاوری.
- اثر مقاومت رگها بر فشار خون را با ثابت نگهداشتن برونده نشان دهی.
- روی نمودار فشار شبیهساز، خط بیشینه و کمینه را بخوانی و تفسیر کنی.
وقتی بازوبند فشارسنج دور بازویت سفت میشود و پزشک میگوید «دوازده روی هشت»، دارد دو عدد را گزارش میکند که هر کدام به لحظهٔ متفاوتی از یک چرخه مربوطاند. آن چرخه کمتر از یک ثانیه طول میکشد و در تمام عمر تو، بیوقفه، تکرار میشود.
چرخهٔ قلبی: انقباض و استراحت
هر تپش قلب دو مرحله دارد. در مرحلهٔ انقباض (سیستول) ماهیچهٔ بطنها منقبض میشود، دریچههای خروجی باز میشوند و خون با فشار به سرخرگها رانده میشود. در مرحلهٔ استراحت (دیاستول) ماهیچه شل میشود، دریچههای خروجی بسته میشوند و بطنها دوباره از خون پر میشوند. نکتهٔ مهم این است که فشار داخل سرخرگ در مرحلهٔ استراحت به صفر نمیرسد: دیوارهٔ کشسان سرخرگهای بزرگ هنگام انقباض کمی گشاد میشود و بعد جمع میشود و خون را به جلو هل میدهد. برای همین جریان خون در مویرگها پیوسته است، نه ضربهای.
دو عددی که روی فشارسنج میبینی
بیشترین فشاری که در مرحلهٔ انقباض به دیوارهٔ سرخرگ وارد میشود فشار بیشینه و کمترین فشار در پایان مرحلهٔ استراحت فشار کمینه نام دارد. یکای هر دو میلیمتر جیوه است؛ عدد ۱۲۰ یعنی این فشار میتواند ستونی از جیوه را ۱۲۰ میلیمتر بالا ببرد. اختلاف این دو را فشار نبض مینامند و همان چیزی است که زیر انگشتت روی مچ دست حس میکنی.
فشار خون از دو چیز ساخته میشود: مقدار خونی که قلب در هر دقیقه بیرون میفرستد، و مقاومت رگها در برابر عبور آن خون. اگر سرخرگهای کوچک تنگ شوند، همان مقدار خون باید از راه باریکتری بگذرد و فشار بالا میرود — درست مثل وقتی سر شلنگ آب را با انگشت میگیری.
یک مثال عددی کاملاً حلشده
فرض کن ضربان ۷۲ بار در دقیقه، حجم ضربهای ۷۰ میلیلیتر و مقاومت رگها در حد عادی باشد.
- برونده قلبی: ۷۲ × ۷۰ برابر ۵۰۴۰ میلیلیتر، یعنی ۵٫۰۴ لیتر بر دقیقه.
- فشار بیشینه ۱۲۰ و فشار کمینه ۸۰ میلیمتر جیوه گزارش میشود؛ همان «دوازده روی هشت» فشارسنج خانه.
- فشار نبض: ۱۲۰ منهای ۸۰ برابر ۴۰ میلیمتر جیوه.
- فشار متوسط را نمیتوان میانگین ساده گرفت، چون مرحلهٔ استراحت از انقباض طولانیتر است. رابطهٔ تقریبی چنین است: فشار کمینه بهعلاوهٔ یکسوم فشار نبض.
- پس فشار متوسط: ۸۰ بهعلاوهٔ ۴۰ تقسیم بر ۳، یعنی نزدیک ۹۳ میلیمتر جیوه.
حالا فقط مقاومت رگها را یکونیم برابر کن و هیچ چیز دیگری را دست نزن. برونده همان ۵٫۰۴ لیتر میماند، اما فشار به حدود ۱۷۱ روی ۱۲۴ میرسد و شبیهساز آن را «فشار خون بالا» میخواند. این دقیقاً همان اتفاقی است که در بیماری فشار خون میافتد: قلب بد کار نمیکند، راهها تنگ شدهاند.
فشار بالا سالها بیسروصدا کار میکند و به همین دلیل «قاتل خاموش» نام گرفته است. قلبی که هر تپش را در برابر فشار بیشتری انجام میدهد بهمرور ضخیم و خسته میشود، و دیوارهٔ سرخرگها، چشم و بافت کلیه هم آسیب میبینند.
کاربرد در دنیای واقعی
پرستار پیش از اندازهگیری از تو میخواهد چند دقیقه بنشینی و حرف نزنی، چون هیجان و فعالیت هر دو عدد را بالا میبرد. بازوبند را همتراز قلب میبندد، چون اگر دست پایینتر باشد وزن ستون خون به عدد اضافه میشود. و نتیجه را با یک بار اندازهگیری قطعی نمیداند؛ تشخیص فشار خون بالا به چند اندازهگیری در روزهای مختلف نیاز دارد. کمکردن نمک و راهرفتن روزانه هم دقیقاً روی همان مقاومت رگها اثر میگذارند که در این درس دیدی.
رابطههای کلیدی
مأموریت شبیهسازی
نمایش را روی «نمودار فشار» بگذار و ببین موج فشار میان دو خطچین بیشینه و کمینه چگونه بالا و پایین میرود.
- نمایش را روی «نمودار فشار» بگذار و ضربان ۷۲، حجم ضربهای ۷۰ و مقاومت رگها ۱۰۰ درصد را تنظیم کن؛ دو عدد بیشینه و کمینه را بخوان.
- فشار نبض را از تفاضل همان دو عدد به دست بیاور و با ۴۰ میلیمتر جیوه بسنج.
- فشار متوسط را با رابطهٔ «کمینه بهعلاوهٔ یکسوم نبض» حساب کن و ببین به ۹۳ میرسد.
- مقاومت رگها را روی ۱۵۰ درصد بگذار؛ فشار به ۱۷۱ روی ۱۲۴ و حالت به «فشار خون بالا» میرود.
- مقاومت را به ۱۰۰ برگردان و ضربان را روی ۴۰ بگذار؛ برونده به ۲٫۸ لیتر و حالت به «فشار خون پایین» میرسد.
آزمون این درس
۵ پرسش چهارگزینهای. پس از ثبت، پاسخ درست و توضیح هر پرسش را میبینید. میتوانید هر چند بار که خواستید تلاش کنید؛ بهترین نمره در کارنامه ثبت میشود.