هوا، آبوهوا و مراقبت از محیط زیست
تفاوت هوا و آبوهوا را میشناسیم و با محاسبهٔ هدررفت آب یاد میگیریم چگونه از محیط زیست مراقبت کنیم.
در پایان این درس میتوانید
- تفاوت مفهوم «هوا» و «آبوهوا» را با مثال توضیح دهی.
- نشان دهی چرا هوای گرم و خشک تبخیر را بسیار تندتر میکند.
- حجم آب هدررفته از یک شیر چکان را در روز و ماه حساب کنی.
- زمان مناسب آبیاری در روزهای گرم را انتخاب کنی و دلیل بیاوری.
- چند رفتار عملی برای کاهش مصرف آب در خانه و مدرسه پیشنهاد دهی.
وقتی میگویی «امروز هوا خیلی گرم است» دربارهٔ همین امروز حرف میزنی. اما وقتی میگویی «یزد آبوهوای گرم و خشک دارد» دربارهٔ دهها سال حرف میزنی. این دو جمله شبیه هم به نظر میرسند ولی دو مفهوم کاملاً متفاوتاند و بسیاری از سوءتفاهمها از همینجا آغاز میشود.
هوا در برابر آبوهوا
هوا وضعیت جوّ در بازههای کوتاه است: چند ساعت تا چند روز. دما، رطوبت، باد، ابر و بارش امروز، همگی «هوا» هستند و میتوانند فردا کاملاً عوض شوند. آبوهوا میانگین بلندمدت همین کمیتهاست؛ معمولاً میانگین دستکم ۳۰ سال. یک روز برفی در منطقهای گرم، آبوهوای آن منطقه را تغییر نمیدهد، همانطور که یک نمرهٔ خوب در یک آزمون، معدل سالانه را یکشبه عوض نمیکند.
تشنگی هوا را اندازه بگیر
هرچه هوا گرمتر باشد، ظرفیت نگهداشتن بخار در آن بیشتر است. در دمای ۲۵ درجه این ظرفیت حدود ۳۲ هکتوپاسکال و در دمای ۳۵ درجه حدود ۵۶ هکتوپاسکال است. اختلاف میان ظرفیت هوا و بخاری که واقعاً در آن هست، نشان میدهد هوا چقدر «تشنه» است و چه سرعتی به تبخیر میدهد. در هوای معتدل با دمای ۲۵ درجه و رطوبت ۶۰ درصد، این اختلاف ۳۲ − ۱۹ یعنی حدود ۱۳ هکتوپاسکال است. اما در هوای داغ و خشک با دمای ۳۵ درجه و رطوبت ۲۵ درصد، اختلاف ۵۶ − ۱۴ یعنی حدود ۴۲ هکتوپاسکال میشود؛ نزدیک ۳ برابر. یعنی خاک، برگ گیاه و سطح استخر در چنین روزی تقریباً سه برابر تندتر آب از دست میدهند.
در روزهای داغ و خشک، آبیاری در ساعتهای میانی روز بیشترین هدررفت را دارد؛ بخش بزرگی از آب پیش از رسیدن به ریشه تبخیر میشود. صبح زود یا نزدیک غروب آبیاری کن.
یک مثال عددی حلشده
شیر آبی در آشپزخانه چکه میکند: در هر ثانیه ۲ قطره و حجم هر قطره ۰٫۰۵ میلیلیتر. در یک ماه ۳۰ روزه چقدر آب هدر میرود؟
- حجم در هر ثانیه: ۲ × ۰٫۰۵ = ۰٫۱ میلیلیتر.
- ثانیههای یک شبانهروز: ۲۴ × ۶۰ × ۶۰ = ۸۶۴۰۰ ثانیه.
- حجم روزانه: ۰٫۱ × ۸۶۴۰۰ = ۸۶۴۰ میلیلیتر.
- تبدیل به لیتر: ۸۶۴۰ ÷ ۱۰۰۰ = ۸٫۶۴ لیتر در روز.
- در ۳۰ روز: ۸٫۶۴ × ۳۰ = ۲۵۹٫۲ لیتر، یعنی نزدیک ۲۶۰ لیتر.
حالا فرض کن در یک محلهٔ هزار خانواری فقط یک شیر در هر خانه چکه کند: ۲۵۹٫۲ × ۱۰۰۰ برابر ۲۵۹۲۰۰ لیتر، یعنی حدود ۲۶۰ متر مکعب آب در ماه؛ به اندازهٔ یک استخر بزرگ.
کاربرد واقعی و کاری که از تو برمیآید
مراقبت از دنیای پیرامون با کارهای کوچک و تکرارشونده شروع میشود: تعمیر شیرهای چکان، کوتاه کردن زمان دوش، بستن شیر هنگام مسواک، آبیاری در ساعت درست، کاشتن درخت که هم سایه میدهد و هم دمای محله را پایین میآورد، و کم کردن پسماند. اندازهگیری، نخستین گام است؛ وقتی عددها را حساب میکنی، تصمیم گرفتن آسانتر میشود. هر خانوادهای که مصرف آبش را ثبت کند، معمولاً در ماههای بعد آن را کاهش هم میدهد.
رابطههای کلیدی
مأموریت شبیهسازی
شرایط گرم و خشک را شبیهسازی کن و نرخ تبخیر آن را با هوای معتدل و مرطوب مقایسه کن.
- دما را روی ۳۵ درجه و رطوبت را روی ۲۵ درصد بگذار و نرخ تبخیر را یادداشت کن.
- با ثابت نگهداشتن دمای ۳۵ درجه، رطوبت را به ۷۵ درصد ببر و نسبت دو نرخ تبخیر را حساب کن.
- رطوبت را روی ۲۵ درصد برگردان و دما را به ۱۵ درجه کاهش بده و دو حالت را مقایسه کن.
- در حالت دمای ۳۵ درجه و رطوبت ۲۵ درصد بررسی کن که آیا بارشی گزارش میشود یا نه.
- سه حالت (۳۵ و ۲۵)، (۲۵ و ۶۰) و (۵ و ۹۰) را امتحان کن و جدولی از نرخ تبخیر و بارش بساز.
آزمون این درس
۵ پرسش چهارگزینهای. پس از ثبت، پاسخ درست و توضیح هر پرسش را میبینید. میتوانید هر چند بار که خواستید تلاش کنید؛ بهترین نمره در کارنامه ثبت میشود.