فازهای ماه
میبینیم چرا ماه هر شب شکل دیگری دارد و چگونه یک چرخهٔ ۲۹٫۵ روزه هلال، نیمه و بدر میسازد.
در پایان این درس میتوانید
- بگویی نور ماه از کجا میآید و چرا ماه چراغ نیست.
- توضیح دهی فاز ماه از جای ماه نسبت به خورشید پدید میآید، نه از سایهٔ زمین.
- نام چهار فاز اصلی را بشناسی و جای هرکدام را در چرخهٔ ۲۹٫۵ روزه پیدا کنی.
- حساب کنی هر شب طلوع ماه چقدر دیرتر میشود.
- در شبیهساز روز و ساعت را عوض کنی و فاز، درصد روشنایی و زمان طلوع را بخوانی.
امشب به ماه نگاه کن و شکلش را روی کاغذ بکش. فردا شب دوباره نگاه کن. شکل عوض شده است. یک هفته بعد نصف قرص روشن است و دو هفته بعد یک دایرهٔ کامل. بعد دوباره باریک و باریکتر میشود تا ناپدید شود. این نمایش هر ماه تکرار میشود. چرا؟
ماه چراغ نیست، آینه است
ماه از خودش نوری ندارد. مثل توپی است که زیر نور خورشید ایستاده. خورشید همیشه یک نیمهٔ ماه را روشن میکند. آن نیمهٔ دیگر همیشه تاریک است. این را خوب به یاد بسپار: نیمی از ماه همیشه روشن است. پس چرا ما هر بار شکل دیگری میبینیم؟
ما از یک زاویه نگاه میکنیم
ماه دور زمین میگردد. جای ماه نسبت به خورشید هر روز کمی عوض میشود. وقتی ماه میان زمین و خورشید است، نیمهٔ روشنش رو به خورشید میماند و پشتش را به ما میکند. آن شب هیچ چیز نمیبینیم: ماه نو. چند روز بعد ماه کمی کنار میرود و ما لبهٔ باریکی از نیمهٔ روشن را میبینیم: هلال. پس از حدود هفت روز، درست نیمی از قرص روشن دیده میشود: تربیع اول. وقتی زمین میان ماه و خورشید قرار بگیرد، تمام نیمهٔ روشن رو به ماست: بدر. بعد همهچیز برعکس میشود تا دوباره به ماه نو برسیم.
این با ماهگرفتگی فرق دارد. فاز ماه نتیجهٔ زاویهٔ دید ماست. ماهگرفتگی وقتی رخ میدهد که سایهٔ زمین روی ماه بیفتد و در سال فقط چند بار پیش میآید.
چرخهای که ۲۹٫۵ روز طول میکشد
یک دور کامل از ماه نو تا ماه نوِ بعدی ۲۹٫۵ روز طول میکشد. از همین عدد چند چیز ساده بیرون میآید.
- از ماه نو تا بدر نصف چرخه است: ۲۹٫۵ تقسیم بر ۲ برابر حدود ۱۴٫۸ روز.
- از ماه نو تا تربیع اول یکچهارم چرخه است: ۲۹٫۵ تقسیم بر ۴ برابر حدود ۷٫۴ روز.
- ماه هر شبانهروز باید یکبیستونهم دور اضافه برود تا به جای تازه برسد. پس طلوعش عقب میافتد: ۲۴ ساعت تقسیم بر ۲۹٫۵ برابر ۰٫۸۱ ساعت، یعنی حدود ۴۹ دقیقه دیرتر در هر شب.
- پس از سه شب، تأخیر طلوع میشود ۴۹ ضربدر ۳ برابر ۱۴۷ دقیقه، یعنی ۲ ساعت و ۲۷ دقیقه.
یک نتیجهٔ قشنگ هم دارد: ماه نو با خورشید طلوع میکند و بدر درست هنگام غروب خورشید بالا میآید. برای همین شبهای بدر تمام شب ماه در آسمان است.
کاربرد در دنیای واقعی
تقویم قمری روی همین چرخه بنا شده و ماههای آن ۲۹ یا ۳۰ روزهاند. کشاورزان قدیم زمان کاشت را با ماه میسنجیدند. جزر و مد دریا هم به جای ماه بستگی دارد و در شبهای ماه نو و بدر بلندتر میشود. حتی برای رصد ستارهها هم شبهای نزدیک ماه نو بهتریناند، چون آسمان تاریکتر است.
رابطههای کلیدی
مأموریت شبیهسازی
روز چرخهٔ قمری را جلو ببر و ببین قرص ماه از تاریکی تا بدر و دوباره تا تاریکی میرود.
- ساعت شبانهروز را روی ۲۰ و عرض جغرافیایی را روی ۳۵ درجه بگذار و در همهٔ گامها فقط روز ماه قمری را عوض کن.
- روز ماه قمری را روی ۰ بگذار: فاز «ماه نو» است، درصد روشنایی صفر و زمان طلوع ماه نزدیک ۶ صبح.
- روز را روی ۷ ببر: فاز «تربیع اول» میشود، روشنایی نزدیک ۴۶ درصد و طلوع نزدیک ۱۱:۴۱.
- روز را روی ۱۵ ببر: فاز «بدر» است، روشنایی نزدیک ۱۰۰ درصد و طلوع نزدیک ۱۸:۱۱ یعنی هنگام غروب.
- روز را روی ۲۲ ببر تا «تربیع آخر» را ببینی، سپس ساعت شبانهروز را از ۰ تا ۲۳ بچرخان و بخوان کِی پاسخ «الان دیده میشود؟» به «بله» تغییر میکند.
آزمون این درس
۵ پرسش چهارگزینهای. پس از ثبت، پاسخ درست و توضیح هر پرسش را میبینید. میتوانید هر چند بار که خواستید تلاش کنید؛ بهترین نمره در کارنامه ثبت میشود.